На 2 август 2026 година почна да се применува поголемиот дел од обврските од Регулативата (ЕУ) 2024/1689, позната како Закон за вештачка интелигенција (AI Act). Регулативата е во сила уште од 1 август 2024, но се воведува фазно: забранетите практики и задолжителната ВИ-писменост важат од 2 февруари 2025, правилата за ВИ-моделите со општа намена и системот на управување од 2 август 2025, а високоризичните ВИ вградени во регулирани производи ќе се опфатат од 2 август 2027. Овој август, сепак, е пресвртницата: од сега се применуваат и правилата за високоризичните ВИ-системи од Прилог III, што за прв пат ги става реалните обврски врз плеќите на компаниите што ВИ-системите ги развиваат или ги користат. За македонските фирми, особено ИТ и софтверските што работат со клиенти од ЕУ, ова не е далечна бриселска тема, туку практично деловно прашање.
Дали Законот за ВИ на ЕУ важи за македонски компании?
Да, во многу случаи важи. Регулативата има екстериторијално дејство: се применува и врз даватели на ВИ-системи со седиште надвор од ЕУ кога излезот на нивниот систем се користи во Унијата. Со други зборови, македонска софтверска компанија чиј производ го употребува клиент во Германија или Холандија може да биде директно опфатена, иако Северна Македонија не е членка на ЕУ.
Дури и кога компанијата не е формално во опфатот, регулираноста стигнува преку договорите. ЕУ-клиентите, сами опфатени од Регулативата, почнуваат да бараат од своите добавувачи и развивачи гаранции за усогласеност: техничка документација, правила за податоците, човечки надзор. Во пракса тоа значи дека барањата на Регулативата се пренесуваат надолу по синџирот на снабдување, преку т.н. flow-down клаузули.
Северна Македонија засега нема посебен домашен закон за вештачка интелигенција, но усогласувањето со правото на ЕУ е дел од преговарачкиот процес и доаѓањето на домашна регулатива е прашање на време. Компаниите што извезуваат услуги или софтвер кон ЕУ, пак, мора да се усогласат веднаш, без разлика што домашното законодавство уште молчи.
Кои категории на ризик воведува Регулативата?
Регулативата ги дели ВИ-системите во четири категории според ризикот: забранети практики, високоризични системи, системи со обврски за транспарентност и системи со минимален ризик. Колку поголем е ризикот за луѓето и нивните права, толку потешки се обврските за давателот и корисникот на системот.
| Категорија | Примери | Обврски |
|---|---|---|
| Забранети практики | Социјално бодување, подсвесни манипулации, препознавање емоции на работното место | Целосна забрана, во примена од февруари 2025 |
| Висок ризик | Вработување и скрининг на кандидати, кредитно скорирање, образование, критична инфраструктура | Управување со ризик, техничка документација, човечки надзор, квалитет на податоците |
| Транспарентност | Chatbot-и, генерирани и deepfake содржини | Јасно откривање дека корисникот комуницира со ВИ, означување на генерираната содржина |
| Минимален ризик | Најголемиот дел од алатките во секојдневната деловна употреба | Без нови законски обврски |
За повеќето фирми клучното прашање е дали нивниот систем паѓа во високоризичната категория. HR-алатка за селекција на кандидати, софтвер за кредитно скорирање или систем во образованието се типични примери каде обврските се најтешки и каде грешната класификација чини најмногу.
Колкви се казните за непочитување на правилата?
За забранетите практики казната достигнува до 35 милиони евра или 7% од вкупниот годишен светски промет на компанијата, се зема повисокиот износ. За другите повреди стапките се пониски, но и натаму значителни за секоја средна фирма. Во пракса, пак, првиот удар ретко е казна од регулатор. Многу порано доаѓа договорниот: ЕУ-клиент што бара доказ за усогласеност, а при неуспех го прекинува соработката или бара одштета по основ на договорот.
Што треба да направат фирмите за да се подготват?
Првиот чекор е да се направи инвентар на сите ВИ-алатки што компанијата ги користи или ги развива и секоја да се класифицира според категориите на ризик од Регулативата. Дури кога се знае опфатот, се гради план за усогласување. Најкратко, чекорите се:
- инвентар на ВИ-системите и алатките што ги користите или ги развивате, вклучително и оние вградени во вашите производи;
- класификација на секој систем по категорија на ризик, со писмена образложеност на проценката;
- преглед на договорите со ЕУ-клиенти и договарање клаузули за усогласеност што јасно ја распределуваат одговорноста (flow-down);
- техничка документација и записи за системите што ги развивате, со опис на податоците, тестирањето и ограничувањата;
- воспоставување човечки надзор врз одлуките што ги произведува системот;
- правила за управување со податоците што се користат за обука и работа на моделите;
- обука на вработените, бидејќи ВИ-писменоста е законска обврска уште од февруари 2025.
Усогласеноста со Законот за ВИ не е еднократна формалност, туку процес што се гради додека производот уште се развива, а не кога клиентот веќе бара доказ. Токму тука превентивното право ја покажува својата вредност: навремената проценка на опфатот и ризикот е драстично поевтина од казна, од изгубен клиент или од преработка на готов производ.
Вашата компанија развива или користи ВИ-системи за клиенти во ЕУ?
Дали Регулативата ве опфаќа директно или преку договорните односи со ЕУ-клиентите е прашање што бара конкретна анализа на вашата дејност, вашите производи и вашите договори. Грешната проценка во двата правца чини: или преземате непотребни трошоци, или останувате изложени на ризик.
Нудиме проценка на опфатот на Регулативата врз вашата дејност, класификација на ВИ-системите по ризик и подготовка на договорната рамка со клиентите од ЕУ.
Закажете консултацијаПоврзана услуга: Корпоративно право
Извор: Регулатива (ЕУ) 2024/1689 на Европскиот парламент и на Советот (Закон за вештачка интелигенција), EUR-Lex.
Овој текст претставува општа правна информација и не претставува правен совет за конкретен случај. За совет прилагоден на вашата ситуација, обратете се кај адвокат.