Арбитража во Северна Македонија

Арбитражата е вонсудско решавање на спорови при кое странките со писмена спогодба ја доверуваат одлуката на арбитар или арбитражен состав, наместо на државен суд. За деловните спорови таа обично е побрзиот и подискретниот пат до конечна одлука, бидејќи арбитражната одлука е конечна и извршна, без редовен правен лек. Dimov & Partners Ве застапува во домашна и меѓународна арбитража, вклучително пред Постојаниот избран суд – Арбитража при Стопанска комора на Северна Македонија, на македонски и англиски јазик.

Што е арбитража и кога се користи?

Арбитражата е приватен начин на решавање спорови, заснован врз доброволна согласност на странките. Наместо судија именуван од државата, за спорот одлучува арбитар или арбитражен состав избран од самите странки или според правилата на арбитражната институција. Одлуката (арбитражната одлука) е обврзувачка и има сила на правосилна судска пресуда.

Клучни карактеристики:

• Доброволност: арбитража не може без писмена арбитражна спогодба (клаузула во договорот или посебна спогодба).
• Конечност: против одлуката нема редовен правен лек; постои само тужба за поништување по стеснети, даночно утврдени основи.
• Доверливост: постапката не е јавна, што е клучно кога на чело стојат деловни тајни и углед.
• Стручност: странките може да изберат арбитри со специјализирано знаење (градежништво, финансии, енергетика).

Кои спорови може да се решаваат со арбитража?

Арбитража може да се договори за имотено-правни спорови по кои странките слободно располагаат со своите права. Најчесто тоа се:

• договорни деловни спорови (испораки, плаќања, гаранции, казни);
• градежни и инженерски спорови;
• спорови од заеднички вложувања, акционерски и содружнички односи;
• трговски спорови со странски елемент (увоз-извоз, дистрибуција, лиценци).

Не може да се договори арбитража за спорови каде законот им дава исклучива надлежност на судовите или каде странките не располагаат слободно (на пример, статусни прашања, дел од семејните и работните спорови, регистарски постапки). Пред потпишување на арбитражна клаузула вреди да се провери дали конкретниот спор воопшто е арбитрабилен.

Која е разликата меѓу домашна и меѓународна арбитража?

Во Северна Македонија постојат две паралелни рамки:

• Меѓународна трговска арбитража се уредува со Законот за меѓународна трговска арбитража („Службен весник на РМ" бр. 39/2006), изграден врз Модел-законот на UNCITRAL. Применлив е кога спорот има меѓународен елемент (на пример, едната страна е странско лице).
• Домашна арбитража се уредува со одредбите за арбитражен постапок од Законот за парничната постапка. Внимание: нов ЗПП („Службен весник на РСМ" бр. 151/2026) почнува да се применува од 16 јануари 2027 година; за спорови во преодниот период се проверува која верзија важи.

Постојан избран суд – Арбитража при Стопанската комора

Најпознатата арбитражна институција во земјава е Постојаниот избран суд – Арбитража при Стопанската комора на Северна Македонија. Тој решава спорови со и без меѓународен елемент според Скопските арбитражни правила (најнова верзија усвоена на 29 април 2021 година). Институционалната арбитража дава готова процедурална рамка: правила за покренување, избор на арбитри, тарифа на трошоци и административна поддршка. Алтернатива е ad hoc арбитража, каде странките самите ја пишуваат процедурата: флексибилна, но ризична без прецизно формулирана спогодба.

Како се договара арбитража?

Арбитражната спогодба мора да е во писмена форма и може да биде:

1. Арбитражна клаузула во основниот договор: најсигурен момент е при самото склучување на договорот; или
2. Посебна спогодба по настанатиот спор: функционира, но токму тогаш довербата меѓу странките е најмала.

Практичен совет: клаузулата прецизно да ја именува институцијата (на пример, Постојан избран суд – Арбитража при Стопанската комора), бројот на арбитри, седиштето, јазикот на постапката и применливото материјално право. Непрецизните клаузули („арбитража во Скопје") се најчест извор на нови спорови за самата надлежност.

Како изгледа арбитражната постапка?

Типичен тек: поднесување барање за арбитража → одговор на спротивната страна → составување на арбитражниот состав (еден или три арбитри) → размена на поднесоци и докази → расправа (која може и да се изостави ако странките се согласат на одлучување по списи) → арбитражна одлука. Странките се застапувани од адвокат; за странски странки постапката може да се води на договорен јазик.

Колку трае и колку чини арбитража?

Нема фиксен одговор: времетраењето зависи од сложеноста на спорот, бројот на докази и соработката на странките. Две работи сепак се структурно сигурни: арбитражата е едностепена (нема жалба која одлага извршување со години) и расправите се закажуваат побрзо од претоварените судови. Трошоците се состојат од арбитражна такса (спрема вредноста на спорот, по тарифата на арбитражната институција) и трошоци за застапување и докази. Точна проценка за вашиот спор даваме на консултација, откако ќе ги видиме договорот и документацијата.

Како се извршува арбитражната одлука?

Домашната арбитражна одлука има сила на правосилна пресуда и се извршува на ист начин. Странската арбитражна одлука се признава и извршува во Северна Македонија по Њујоршката конвенција за признавање и извршување на странски арбитражни одлуки од 1958 година (Република Северна Македонија е правоследник на Конвенцијата), а земјава е странка и на Европската конвенција за меѓународна трговска арбитража од 1961 година. Ова е главната причина зошто меѓународните договори речиси секогаш содржат арбитражна, а не судска клаузула: одлуката е пренослива преку граници.

Арбитража или суд: што одговара на вашиот спор?

• Арбитража ако ви требаат брзина, доверливост, стручен одлучувач и конечна одлука, или ако спротивната страна е странско лице (лесно извршување во странство).
• Суд ако спорот не е арбитрабилен, ако нема арбитражна спогодба и спротивната страна одбива да ја склучи, или ако буџетот е решавачки (судската такса обично е пониска од арбитражната).

Изборот е стратегиска одлука која зависи од договорот, спротивната страна и тоа каде се наоѓа имотот против кој ќе се извршува одлуката.

Зошто Dimov & Partners за арбитража?

Адвокат Марко Димов е запишан во директориумот на Адвокатската комора на Република Северна Македонија, со повеќе од 15 години пракса и над 30.000 водени предмети, од кои значителен дел трговски и договорни спорови. Застапуваме и пред редовните судови и во арбитража и медијација, на македонски и англиски јазик, со постојана соработка со странски адвокатски канцеларии за спорови со прекуграничен елемент. Не ветуваме исходи: даваме реална проценка на опциите, трошоците и роковите пред да одлучите.

Правна основа и извори

• Закон за меѓународна трговска арбитража, „Службен весник на РМ" бр. 39/2006 (Модел-закон на UNCITRAL).
• Закон за парничната постапка, одредби за арбитражен постапок; нов ЗПП, „Службен весник на РСМ" бр. 151/2026 (примена од 16.01.2027).
• Конвенција за признавање и извршување на странски арбитражни одлуки (Њујорк, 1958).
• Европска конвенција за меѓународна трговска арбитража (Женева, 1961).
• Скопски арбитражни правила на Постојаниот избран суд – Арбитража при Стопанската комора на Северна Македонија (усвоени 29.04.2021): arbitraza.mchamber.mk.

Овој текст претставува општа правна информација и не претставува правен совет за конкретен случај. За совет прилагоден на вашата ситуација, обратете се кај адвокат.