Скрининг на странски директни инвестиции: што носи новиот предлог-закон

Во јули 2026 година Владата го внесе во Собранието предлогот на Законот за пријавување и скрининг на странски директни инвестиции. Станува збор за прв сеопфатен режим на контрола на странски инвестиции кај нас, наменет за заштита на националната безбедност, јавниот ред и стратешките интереси, а во насока на усогласување со европската рамка за скрининг од Регулативата (ЕУ) 2019/452. За странските инвеститори и за домашните компании што работат со странски партнери, ова е суштинска промена: по досегашната конкуренциска контрола на концентрациите, трансакциите во чувствителни сектори ќе добијат уште еден регулаторен филтер. Предлогот е во собраниска постапка, а доколку биде усвоен, ќе почне да се применува 18 месеци по стапувањето во сила, што дава преоден период за подготовка.

Кои инвестиции ќе подлежат на скрининг?

Скрининг ќе бараат инвестициите од најмалку 50.000 евра со кои странскиот инвеститор стекнува најмалку 10% од основната главнина или од гласачките права во компанија што работи во некој од опфатените сектори. Под тие два прага, инвестицијата по правило не влегува во режимот. Опфатот е широк: критична инфраструктура и стратешки чувствителни области како енергетика, транспорт, води, здравство, комуникации, медиуми, обработка и складирање на податоци, финансиска и одбранбена инфраструктура, мрежни и информациски системи, критични влезови и пристап до чувствителни информации. Опфатени се и чувствителни технологии и технологии со двојна намена, вклучувајќи вештачка интелигенција, сајбербезбедност и полупроводници. Предлог-законот остава простор скринингот да се прошири и врз други сектори поврзани со проекти или програми од интерес на ЕУ, кога инвестицијата би можела да влијае врз националната безбедност.

Како ќе тече постапката на скрининг?

Прво се поднесува пријава до Министерството за надворешни работи и надворешна трговија, од странскиот инвеститор или од домашната компанија-мета. Ако инвестицијата влегува во опфатот, се поднесува детално барање што опфаќа сопственичка и контролна структура, крајни инвеститори и стварни сопственици, извор на финансирање, структура на трансакцијата и потенцијално влијание врз националната безбедност и стратешките интереси. Министерството одлучува во рок до 60 дена од прием на целосното барање, со можност за продолжување од уште 30 дена во исклучителни околности. Последниот збор го има Владата, која може да ја одобри инвестицијата, да ја одобри со услови за отстранување на утврдените ризици или да ја забрани.

Дали режимот опфаќа и веќе завршени инвестиции?

Да, и тоа е еден од најчувствителните делови од предлогот. Министерството ќе може по службена должност да прегледува веќе реализирани инвестиции ако се појават индиции за закана по националната безбедност, јавниот ред или стратешките интереси. Ако инвеститорот претходно не водел консултации со Министерството, таков преглед ќе може да се покрене до 5 години по завршувањето на инвестицијата. Ова значи дека постоечките структури на странска сопственост во чувствителните сектори не се целосно надвор од идниот режим.

Што се случува ако инвестицијата не се пријави?

Непријавувањето или непочитувањето на одлуката на Владата повлекува сериозни последици. Предвидени се парични казни до 30.000 евра за правното лице, во зависност од прекршокот и големината на субјектот, придружени со можна привремена забрана за вршење на одредена дејност и, во поедини случаи, одземање на имотната корист добиена со прекршокот. Покрај прекршочните санкции, Владата ќе може да забрани понатамошни инвестиции, да го ограничи остварувањето на сопственичките и гласачките права или, кога е неопходно, да нареди отстранување на инвеститорот од сопственоста. За трансакција во тек, грешката во проценката дали е потребна пријава може да ја урне целата продажба.

Што треба да направат инвеститорите веќе сега?

Преминот од 18 месеци е време за подготовка, не за чекање. Инвеститорите и компаниите што планираат продажба на удели во чувствителни сектори треба навреме да ја вградат анализата на скринингот во планирањето на трансакцијата:

• проценка дали секторот и структурата на инвестицијата влегуваат во опфатот на предлог-законот;
• мапирање на сопственичкиот ланец и стварните сопственици до најгорното ниво;
• утврдување која страна ја поднесува пријавата и кој го носи ризикот од исходот;
• договорни клаузули за условност на затворањето од исходот на скринингот (conditions precedent) и распоред на роковите;
• преглед на постоечките структури на странска сопственост во чувствителни сектори, со оглед на можноста за преглед до 5 години наназад.

Токму тука превентивното право ја покажува својата вредност: навремената регулаторна проценка пред потпишување на договорот е драстично поевтина од забранета или отпакувана трансакција.

Поврзана услуга: Странски инвестиции

Извор: North Macedonia Proposes New Foreign Direct Investment Screening Regime, Karanovic & Partners; Регулатива (ЕУ) 2019/452 за скрининг на странски директни инвестиции во Унијата.

Овој текст претставува општа правна информација и не претставува правен совет за конкретен случај. За совет прилагоден на вашата ситуација, обратете се кај адвокат.