Кон крајот на јули 2026 година, во Собранието е поднесен Предлог-закон за спроведување на проектот „Скопје, Европска престолнина на културата 2028 година" (ЕПК 2028) по скратена постапка. Најспорната одредба, членот 21, предвидува набавките на стоки, услуги и работи што ќе ги врши Фондацијата формирана за спроведување на проектот да не се спроведуваат по Законот за јавни набавки (ЗЈН), туку според начелата на транспарентност, економичност, ефикасност, еднаков третман и недискриминација и според интерни упатства на Одборот на Фондацијата. Станува збор за околу 21 милион евра предвидени од буџетите на државата и на Град Скопје. Предлогот предизвика реакции во јавноста, вклучително и од Државната комисија за спречување на корупцијата. Надвор од политичката дебата, прашањето е правно и практично: кога изземањето од ЗЈН е законито и што тоа значи за фирмите што сакаат да понудуваат.
Што значи изземање од Законот за јавни набавки?
Изземање значи дека за конкретен субјект или проект не се применуваат постапките, критериумите, роковите и жалбената заштита од ЗЈН, туку набавките се спроведуваат по посебни правила утврдени со друг закон или со интерни акти. ЗЈН е општиот закон (lex generalis) со кој се уредува трошењето на јавни средства преку договори за набавка: задолжителна објава на Електронскиот систем за јавни набавки (ЕСЈН), еднакви услови за сите понудувачи и жалбена заштита пред Државната комисија за жалби по јавни набавки (ДКЖЈН). Со посебен закон (lex specialis) Собранието може за конкретен проект да отстапи од тие правила. Тоа е легитимен законодавен инструмент, но секое изземање го стеснува опсегот на системот за јавни набавки и ја намалува формалната заштита на понудувачите.
Кога изземањето е законито?
Самиот ЗЈН веќе познава ограничен круг исклучоци, а Собранието може со посебен закон да изземе конкретен проект, но во границите на Уставот и на меѓународните обврски на државата. Практично, изземањата се среќаваат во неколку форми:
- исклучоци утврдени директно во ЗЈН, на пример набавки во областа на одбраната и безбедноста што се спроведуваат по посебни правила или се изземени од законот;
- набавки за кои посебни постапки произлегуваат од меѓународни договори или од правилата на меѓународни финансиски институции и донатори;
- договори меѓу јавни субјекти (таканаречени in-house односи) под условите утврдени со ЗЈН;
- набавки под праговите за задолжителна постапка, каде што постапката е поедноставна по самата законска конструкција;
- посебни закони за проекти од национален или стратегиски интерес, каквиот е предлогот за ЕПК 2028.
Границите се правни, не само политички. Уставот ја гарантира еднаквоста на граѓаните пред законот и слободата на пазарот, а како земја-кандидат за членство во ЕУ, Македонија го усогласува законодавството со европските директиви за јавни набавки. Системско или често изземање од ЗЈН би било сигнал за заостанување во усогласувањето и редовно се следи во извештаите на Европската комисија.
Што се менува за фирмите што сакаат да понудуваат?
Најважната разлика е заштитата: кај набавка по ЗЈН понудувачот има право на жалба до ДКЖЈН, која по правило го одложува склучувањето на договорот; кај набавка изземната со посебен закон, тој механизам не се применува, освен ако посебниот закон не предвиди своја жалбена постапка. Споредбата на главните разлики според предлогот за ЕПК 2028 изгледа вака:
| Елемент | Набавка по ЗЈН | Изземната набавка |
|---|---|---|
| Објава на оглас | Задолжително на ЕСЈН | Зависи од посебниот закон и интерните упатства |
| Правила за евалуација | Утврдени со ЗЈН и тендерска документација | Интерни упатства на органот што набавува |
| Жалбена заштита | Жалба до ДКЖЈН, со одложување на договорот | По правило не е предвидена |
| Надзор | Биро за јавни набавки и други органи | Пред се интерен, по актите на самиот орган |
Забелешка: споредбата се однесува на текстот на предлогот објавен во јавноста; до усвојувањето, одредбите може да се изменат.
За фирмите што сакаат да учествуваат на вакви набавки, практичните чекори се:
- следете ги објавите на самиот орган (на пример веб-страницата на Фондацијата), бидејќи огласите веројатно нема да бидат на ЕСЈН;
- побарајте ја документацијата за набавката и интерните упатства врз основа на кои се спроведува;
- проверете дали конкретната набавка навистина е опфатена со изземањето или сепак подлежи на ЗЈН;
- водете писмена евиденција на целата комуникација со органот;
- кај спор, заштита евентуално може да се бара пред суд (управен спор или парничен спор), што е побавно и понеизвесно од жалбата до ДКЖЈН.
Дали прецеданот може да се прошири и што значи тоа за пазарот?
Да, и токму тоа е главниот системски ризик: ако изземањето стане вообичаена практика за поголеми проекти, општиот систем за јавни набавки губи смисла, а фирмите се соочуваат со понепредвидливи правила од проект до проект. Помалку транспарентни постапки обично значат потесен круг понудувачи, повисоки цени за јавното трошење и помали шанси за фирмите што не се дел од воспоставени мрежи. Искуствата во регионот покажуваат дека ваквите изземања се следат и во европските извештаи. За фирмите е корисно активно да учествуваат во јавните расправи и преку стопанските комори да даваат мислење на предлозите на закони што ги засегаат, бидејќи текстот во собраниска постапка сè уште може да се менува.
Учествувате на јавни набавки или планирате да понудувате на проекти со јавни средства?
Пред поднесување на понуда, вреди да се утврди по кој правен режим се спроведува набавката: по ЗЈН со целосна жалбена заштита или по посебен закон со ограничени механизми. Режимот ја одредува и стратегијата: од преглед на тендерската документација и навремено оспорување на условите, до избор на соодветен правен лек при спор.
За фирмите што редовно работат со јавни договорни органи нудиме континуирана правна поддршка при подготовка на понуди и заштита во постапките.
Закажете консултацијаПоврзана услуга: Адвокат за управно право
Извор: Закон за јавните набавки, „Службен весник на Република Македонија" бр. 24/2019, со измени; еМагазин: Законот за јавни набавки нема да важи за тендерите вредни 21 милион евра за „Скопје, ЕПК 2028" (29 јули 2026).
Овој текст претставува општа правна информација и не претставува правен совет за конкретен случај. За совет приспособен на вашата ситуација, обратете се кај адвокат.